Premier Jetten liet sinds zijn aantreden tientallen berichten op sociale media schrijven door kunstmatige intelligentie. Let op: ook berichten waarin emotie en empathie werd ‘geveinst’. Minister Yeşilgöz (Defensie) en staatsecretaris Boswijk (Defensie) lieten in het afgelopen jaar soms hele speeches schrijven door AI, ook als het over ‘emotionele onderwerpen’ ging. Daarmee komt de discussie over de inzet van AI bij het schrijven van teksten volop op stoom: wat is ethisch juist, en wat niet?
Het nieuws
Onderzoek de Volkskrant
Onderzoek van de Volkskrant wijst uit dat ten minste 232 berichten van de premier en zijn partij D66 op social media met behulp van een AI-model als ChatGPT of Claude zijn geschreven. De berichten werden verspreid via X, Instagram, Facebook en LinkedIn. Deze berichten gingen soms over gevoelige onderwerpen, zoals de excuses aan de Molukse gemeenschap (juni 2026) en de herdenking van het slavernijverleden (Keti Koti). Het opvallend gekunstelde taalgebruik was voor de journalisten aanleiding om een onderzoek te starten met het volgens de krant wetenschappelijk bewezen AI-detectieprogramma Pangran. Rob Jetten ontkent het gebruik van AI niet.
Onderzoek Nieuwsuur
Het actualiteitenprogramma Nieuwsuur voegde daar vervolgens een tweede onderzoek aan toe (uitzending 10 september). Een analyse van 77 speeches van bewindslieden in het afgelopen jaar wees uit dat zeker vijftien fragmenten waren gegenereerd door AI. Vijf speeches waren zelfs volledig door AI geschreven, waarvan twee speeches van minister van Defensie, Dilan Yeşilgöz, en drie van staatssecretaris van Defensie, Derk Boswijk. Ook hierbij ging het soms over gevoelige onderwerpen zoals het slavernijverleden. Bij dit onderzoek werd eveneens het AI-detectieprogramma Pangram ingezet.
Onderzoek AI Report
Alexander Klöpping onthulde via zijn nieuwsbrief AI Report al eerder (1 september) dat bijna één op de drie opiniërende artikelen in de Volkskrant in de afgelopen maand volledig was geschreven door AI (29 procent). Nog eens 22 procent zou deels AI-gegenereerd zijn. Ook bij andere Nederlandse kranten kwam het voor, zij het in mindere mate. In totaal werden in alle onderzochte kranten (Volkskrant, NRC, Trouw, Het Parool en FD) 49 opiniestukken door de AI-detectiesoftware van Pangram gelabeld als AI-gegenereerd (19,4 procent). Alleen in NRC werden geen volledig door AI geschreven opiniestukken gevonden.
Onderzoek NOS
De NOS gooide er nog eens een schepje bovenop en onderzocht documenten met Kamervragen en het gebruik van AI. Van de 2500 documenten met daarin ruim 28.000 individuele Kamervragen bleek een kwart geheel of gedeeltelijk geschreven door een AI-tool als ChatGPT of Claude.
Discussie barst los
De discussie is nu volop losgebarsten. Voor- en tegenstanders roeren zich sterk in de kranten (columnisten, ingezonden brieven en opiniërende artikelen en op het zakelijk platform LinkedIn), bijvoorbeeld over het nieuws over Rob Jetten:
Lui
Zo slacht columniste Angela de Jong (AD) de premier (en andere AI-gebruikers) al bij voorbaat af:
“Jongeren zijn liever lui dan moe tegenwoordig, en daarvan is Rob Jetten het ultieme voorbeeld.“
En schrijft een Volkskrant-lezer: “Wellicht hebben we helemaal geen AI-killerrobots nodig om onze beschaving om zeep te helpen. Wellicht lukt dat ook prima met een paar AI-kabinetten.”
Voorstanders wijzen op de veranderende tijd waarin het gebruik van een AI- schrijfhulp steeds normaler zal worden.
Wereldvreemd
Zo reageert kandidaat raadslid D66 in Bentveld/Zandvoort Jitte de Vries in een ingezonden brief in de Volkskrant dat hij de scoop van de Volkskrant nogal vooringenomen en eenzijdig vindt. Hij vindt de in zijn ogen overdreven tamtam over premier Jetten nogal ‘wereldvreemd’.
“Met hulp van AI kun je namelijk sneller en betere berichten opleveren dan zonder. Zoals mensen in mijn werkomgeving met hulp van AI sneller en beter werken dan zonder. Zoals je met een computer ook sneller en beter werkt dan met een typmachine.”
Emoties veinzen
Geloofwaardigheid
Deskundige Tom Dobber, universitair docent Politieke Communicatie (UvA) reageerde in Nieuwsuur (uitzending 10 september) dat het gebruik van een AI-schrijfhulp voor politici toch wat gevoeliger ligt dan bijvoorbeeld die vergelijking met de typmachine.
Volgens Dobber gaat AI-gebruik ten koste van de geloofwaardigheid en de integriteit van een politicus. In de Nieuwsuur-uitzending zegt hij dit:
“Geloofwaardigheid draait om authenticiteit: dat berichten echt van jou komen. En om integriteit: als AI een bericht heeft gemaakt, moet je dat netjes melden, zodat de lezer dat weet.”
Dobber herkent AI-teksten vaak aan hol, ongemakkelijk en nietszeggend taalgebruik.
Ook hoogleraar AI en Samenleving (UvA), Claes de Vreese, vindt dat premier Jetten op deze manier zijn geloofwaardigheid op het spel zet. In de Volkskrant zegt hij dit:
“Taalmodellen creëren een soort wenselijke emotie, niet per se wat je echt voelt. Mensen zullen zich gaan afvragen: wie is nou de échte Jetten?”
Zorgelijk
Pieter Walraven van Public Matters vindt het gebruik van AI passen in deze tijd, maar maakt wel een voorbehoud, zegt hij tegen NOS Nieuws.
“AI is voor organisaties en politici een welkome assistent en ondersteuner. Het wordt ingewikkelder als mensen klakkeloos AI-gegenereerde berichten overnemen. Als politici een mening gaan vormen op basis van AI, dan is dat wel een zorgelijke ontwikkeling.”
Risico
Ook AI-ontwikkelaar Maarten Sukel, die op verzoek van de NOS meekeek tijdens hun onderzoek, ziet voor- en nadelen, vertelt hij aan NOS Nieuws. Sukel:
“Als Kamerleden AI helemaal niet zouden gebruiken, zou ik dat ergens ook wel kwalijk vinden. Maar als je bezig bent met een dossier waar je zelf minder van weet en je laat AI je helpen met het bedenken van Kamervragen is dat een risico. Je moet je ergens in blijven verdiepen en het denkproces niet uit handen geven.”
Hoor en wederhoor
Alexander Klöpping (AI Report) paste in zijn onderzoek het journalistieke principe van ‘hoor en wederhoor’ toe en vroeg de opinieschrijvers die AI voor hun teksten gebruikten om een reactie. Volgens Klöpping was de strekking van de reacties als volgt:
“Het zijn mijn ideeën, ervaringen en argumenten, maar de zinnen zijn door een taalmodel gegaan om de tekst strakker, logischer of korter te maken.”
Onze ervaring
Verleiding en verlies
ChatGPT inzetten als taalhulp is zeer verleidelijk, weten wij uit ervaring. Maar als professioneel schrijver heb je veel te verliezen, namelijk: het verlies van ‘identiteit’ (jouw persoonlijke, authentieke manier van schrijven, jouw ‘merk’) en je geloofwaardigheid – waarom zouden opdrachtgevers jou inschakelen als ze het ook kunnen uitbesteden aan een AI-taalmodel?
Niet onder de indruk
Bovendien hebben professionele schrijvers/journalisten de vaardigheid ontwikkelt om de resultaten van een AI-taalmodel op waarde te schatten. En eerlijk gezegd: we zijn regelmatig NIET onder de indruk van het resultaat van bijvoorbeeld samenvattingen en zeker niet van hele teksten.
Holle, nietszeggende zinnen
Ook kunnen we holle, lege, nietszeggende zinnen detecteren – daar hebben we geen AI-detectietool voor nodig. Je bent als schrijver/journalist immers getraind op het formuleren van betekenisvolle zinnen en teksten.
Wanneer nuttig en legitiem?
Wel is een AI-taalmodel – ook voor ons – nuttig als hulpmiddel, als assistent, als een intelligente stagiair. Bijvoorbeeld bij het herformuleren van een ‘kromme zin’, het helpen bij de ‘rode lijn’ (logische structuur in een verhaal) – als je die door de complexiteit van het onderwerp even kwijt bent -, of als aangever hoe je bijvoorbeeld je tekst in B1 (zeer eenvoudig taalgebruik) zou kunnen aanpassen, zodat een bredere doelgroep jouw tekst begrijpt.
Gewetensvraag
Is het erg om de AI-schrijfhulp daarvoor te gebruiken? Nee, vinden wij, want wij blijven ‘de baas’ over het schrijfproces, bewaken de authentieke ‘kleur’ van de tekst en het denkproces dat er aan ten grondslag ligt.
Diepere laag
Een tekst van een AI-assistent ziet er weliswaar op het eerste gezicht ‘duur en deftig’ (professioneel) uit, maar als je dieper de tekst induikt, merk je dat de inhoud ‘aan de oppervlakte blijft’, dat ‘de schrijver’ (het AI-model) het onderwerp niet ‘doorvoelt’ en niet heeft ‘verinnerlijkt’* (*Zie Begrippenlijst onderaan dit artikel).
Ofwel: een menselijke schrijver kan een ‘diepere laag’ aan een tekst meegeven, zoals gevoel, begrip, ervaring, authenticiteit en originele gedachtes.
Veelzeggend citaat
Een mooi citaat uit de Netflix-serie Four Hands, Two Sonatas vinden wij veelzeggend in dit kader. Een gelauwerde pianist zegt tegen een pianist-in-opleiding die de techniek briljant beheerst, maar daarin vastloopt:
“Ik geef toe dat je techniek onberispelijk is, maar je uitstekende techniek maskeert op dit moment je tekortkomingen: je spel klinkt niet alsof het van jezelf is. Als je goed luistert, besef je dat je muziek nep is. Muziek is meer dan techniek. Je moet de onderliggende emoties voelen die de componist wil overbrengen, de pijn, de vreugde, de wanhoop. Als je het publiek niet weet te raken, word je nooit een goede musicus.”
Onze visie: de quote van de pianist geldt ook voor taal, vooral als je met een tekst je eigen stem wilt laten horen of jezelf wilt profileren, of het nu Kamervragen zijn, een socialmediabericht op X of Instagram, een opiniërend artikel in een krant of een bijdrage op het professionele platform LinkedIn. Denk je hier anders over? Reageer!
Transparant zijn
En om terug te komen op de onthullingen van de afgelopen week: wat is kwalijk en risicovol, en wat niet (volgens ons)?
Authenticiteit en oprechtheid
Emoties en empathie veinzen, zeker als politicus is natuurlijk heel dom. Zelfs de verdenking ervan kan al schade aanrichten en mensen laten twijfelen aan je authenticiteit en oprechtheid. In die zin kun je de schrijvers ervan – de speechschrijvers en communicatieteams van het ministerie van Algemene Zaken en het ministerie van Defensie – van luiheid betichten, zeker als ze het hele schrijfproces uit handen hebben gegeven.
Verinnerlijken
De reacties van de opinieschrijvers in de onthulling van AI Report kunnen wij billijken mits je de AI-assistent alleen inzet als hulpmiddel, bijvoorbeeld bij het bedenken van een logische structuur (als je weinig schrijfervaring hebt) of verbetering van een zin. Als je de hele tekst door een taalmodel laat schrijven, ook al heb je de prompt* daadwerkelijk gevoed met eigen gedachten, denkproces, argumenten en overtuigingen, die voortkomen uit de verinnerlijking* van de materie: nooit doen! Je geeft daarmee niet alleen ‘het stuur’ uit handen, en daarmee je authentieke kleur, maar ook: wie kan controleren of het inderdaad jouw eigen intellectuele vondsten zijn, jouw zelf gevonden verbanden en redenering, en dat je niet pronkt met een ‘visie’, vondst of redenering van een AI-taalmodel? Losse gedachten in de AI-blender gooien en koketteren met het eindresultaat (dat niet van jou is) in een krant (of via een ander medium), is zelfs kwalijk.
EU-verordening
Maak je op een legitieme manier gebruik van een AI-schrijfhulp, dan lijkt het ons een goed idee om er transparant over te zijn. In het geval van premier Jetten en het ministerie van Defensie: sinds 2 augustus gelden er transparantie-eisen voor AI (Europese AI-verordening – artikel 50 van de AI Act), al gelden die weer niet voor socialmediaberichten en speeches.
Voor opinieschrijvers zou het een goed idee kunnen zijn om de media die je benadert uit te leggen hoe en waarom je een taalmodel hebt gebruikt: wellicht een aanvullende eis van kranten?! Op ons platform Brein, Bots & Bubbels proberen we daar zo transparant mogelijk over te zijn.
Toekomstbeeld
Wij blijven het onderwerp op de voet volgen en gaan ook zelf op onderzoek. Want als je geen professioneel schrijver bent: wat dan? Stel je kunt niet of matig schrijven of je bent anderstalig, wat is dan slim of dom? En wat moet je zeker wel en niet doen, bijvoorbeeld bij sollicitaties? Wat zijn de risico’s en wat is de winst? Maar nog belangrijker: als deze trend zich doorzet, wat betekent dat voor onze samenleving?
De publieke discussie over wat ethisch verantwoord is en wat niet bij de inzet van een AI-schrijfhulp is voorlopig nog niet ten einde. Om in de woorden van politiek duider Arjan Noorlander (Nieuwsuur) te spreken tijdens het item over de bewindsvoerders en de inzet van een AI-schrijftool:
“Het is een grijs gebied en nog volop onderwerp van discussie. In feite is die discussie pas net begonnen.”
Begrippenlijst
Verinnerlijking: wat is dat?
Met ‘verinnerlijking van de materie’ bedoel je dat iemand zich een onderwerp zo grondig eigen heeft gemaakt dat de kennis niet alleen in het hoofd zit, maar ook onderdeel is geworden van zijn of haar eigen denken, inzicht en overtuigingen.
Eenvoudiger gezegd:
Je hebt je zo diep in een onderwerp verdiept dat je er zelfstandig over kunt nadenken, verbanden kunt leggen en een eigen standpunt kunt vormen.
Iemand heeft dan dus niet simpelweg informatie verzameld en die aan AI gegeven, maar eerst zelf over de kwestie nagedacht en zich er een inhoudelijk oordeel over gevormd. De AI helpt vervolgens hooguit bij het formuleren daarvan
Prompt: wat is dat?
Een prompt is de opdracht of instructie die je aan een AI-programma geeft. Dat kan een vraag zijn, maar ook een uitgebreide beschrijving van wat je wilt dat de AI doet.
Bijvoorbeeld: ‘Schrijf een korte samenvatting van deze tekst in eenvoudige taal.’ Dat is een prompt.
Bron: ChatGPT
Copyright:
© Tekst & Illustraties (DALL-E): Brein, Bots & Bubbels | © Foto: Rijksoverheid | Geen ongeautoriseerd gebruik toegestaan.
